چون آن را كه در خود است يك نحو كمال انگارند!

و بدان‌كه صاحب صفت كبر گاهى به واسطه بعضى جهات خوددارى كند از اظهار آن و هيچ ترتيب آثار ندهد، ولى اين شجره خبيثه در قلبش ريشه دارد؛ و لهذا از او تراوش كند آثار وقتى كه از حال طبيعى خارج شود. مثل آن‌كه غضب عنان را از دست او بگيرد، در آن حال شروع كند به اظهار كبريا و عظمت و دارايى خود را از هر قبيل است- علم است يا عمل يا چيز ديگر- به چشم ديگرى كشد و بر او افتخار كند. و گاهى ظاهر كند كبر خود را و اعتنا به جهات خارجيه نكند، و شدت كبر آن را گسيخته عنان كند؛ پس، گاهى ظاهر شود كبر در اعمال و حركات و سكناتش؛ مثل آن‌كه تقدم در مجالس كند و از ديگران در ورود و خروج جلو افتد؛ و فقرا را در مجلس خود راه ندهد، و ترك مجالست آنها كند؛ و براى خود حريم قرار دهد؛ و در راه رفتن و نگاه كردن و جواب و سؤال با مردم و ديگر اعمالْ كبر كند.

و بعضى از محققين، كه ما بسيارى از اصول مطالب را در اين حديث از او اخذ كرده و ترجمه كرديم، گويد كه: «درجه نازله كبر در عالِم اين است كه روى خود را از مردم برگرداند و از آنها گويى اعراض كند. و در عابدْ آن است كه عبوس كند بر مردم و چين بر جبين اندازد، گويى از مردم پرهيز كند يا به آنها غضب كرده است؛ و بيچاره نمى‌داند كه ورع در پيشانى نيست و چين آن، و در عبوس صورت نيست، و در برگرداندن صورت و اعراض از مردم نيست، و در گردن كج كردن و سر پايين انداختن نيست، و در دامن جمع كردن نيست، بلكه ورع در قلب است. پيغمبر- صلّى اللَّه عليه و آله- فرمود: «تقوا اين‌جاست». و اشاره فرمود به سينه خود [1]» [2].

و گاهى ظاهر شود كبر در زبان او و به ديگران مفاخره و مباهات كند و تزكيه نفس نمايد. عابد در مقام تفاخر گويد من فلان عمل را كردم. و ديگران را تنقيص كند و اعمال خود را بزرگ شمارد. گاهى هم تصريح نمى‌كند ولى چيزى مى‌گويد كه لازمه‌اش تزكيه‌

[1] مكارم الأخلاق، ج 2، ص 377.

[2] مرآة العقول، ج 10، ص 190؛ بحار الأنوار، ج 70، ص 198- 199، «كتاب الإيمان و الكفر»، «باب الكبر».