خدا مى‌داند چه عذابى است؟

حال نشئه آخرت ما از همه حالات سابقه بدتر و وحشتناك‌تر است؛ روزِ بُروز حقايق است؛ روز كشف سراير است؛ روز تجسم اعمال و اخلاق است؛ روز رسيدن به حساب است؛ روز ذلت در مواقف است. اين هم حال قيامت.

و اما حال جهنم، كه بعد از قيامت است، آن هم معلوم است. از جهنم خبرى مى‌شنوى! عذاب جهنم فقط آتشش نيست؛ يك در هولناكى از آن به چشمت باز شود كه اگر در اين عالَم باز شود تمام اهل آن از وحشت هلاك شوند؛ و همين‌طور يك در آن به گوشت باز شود و يكى به بينى‌ات باز شود كه هر يك از آنها اگر به اهل اين عالم باز شود، از شدت عذاب آن هلاك شوند. يكى از علماى آخرت گويد كه همان‌طور كه حرارت جهنم در كمال شدت است، سرماى آن هم در كمال شدت است. خداى تعالى قادر است جمع بين سرما و گرما را بنمايد [1]. اين هم حال آخر كارت. پس، كسى كه اوّل امرش عدمى است غير متناهى، و از وقتى كه پا به عرصه وجود مى‌گذارد جميع تطوراتش زشت و نازيباست و تمام حالاتى كه بر او رخ مى‌دهد خجالت‌آور است، و دنيا و برزخ و آخرتش هر يك از ديگرى فجيع‌تر و مفتضح‌تر است، آيا به چه چيز تكبّر مى‌كند؟ با چه كمال و جمالى افتخار مى‌نمايد؟

پس، معلوم شد كه تكبّر نيست مگر از غايت جهل و نادانى! هر كس جهلش بيشتر و عقلش ناقص‌تر است، كبرش بيشتر است. هر كس علمش بيشتر و روحش بزرگ‌تر و

[1] الفتوحات المكّية، ج 1، ص 297.