شهرى را ممكن است به چهار بخش كرد و نام هر يك را محله گذاشت , يا به ده بخش كرد و هر يك را ناحيه ناميد , يا به بيست بخش كرد و هر يك را كوى و برزن گفت و همه صحيح است . زمين را قديم به هفت منطقه تقسيم مى كردند از خط استواء بشمال و هر يك را اقليم مى گفتند , و امروز همه زمين را از شمال و جنوب خط استواء به پنج منطقه تقسيم مى كنند : يك منطقه حاره و دو معتدله و دو منجمده . و براى پيغمبران خدا اين دو تقسيم مساوى است براى اين كه مى خواهند قدرت خداوند و مخلوقيت جهان را ثابت كنند خواه هفت اقليم باشد يا پنج منطقه . و نيز هفت سياره در هفت مدار سير مى كنند , قديم نام آن مدارها را آسمان گذاشتند و گمان مى كردند اجسام منفصل از هم اند و امروز مدار را تصديق مى كنند اما آنها را اثير متشابه و از يك جنس مى دانستند , و پيغمبران مى گويند اينها مخلوق خدا است خواه هفت آسمان متباين باشد , خواه هفت آسمان متشابه . و خداوند فرمود در سوره مؤمنون( : لقد خلقنا فوقكم سبع طرائق ) يعنى بالاى سر شما را هفت راه آفريديم . و نيز در سوره شورى ( 43 : 28 ) فرمود( : و من آياته خلق السموات و الارض و ما بث فيهما من دابه ) كه در كرات سماوى هم جانور آفريده است , و اين با مذهب امروزى مطابق است]( . ( ص 209 210 ط 1 )

تبصره :

آگاهى به معنى اقليم براى ما لازم بود كه در تفاسير و اخبار و جوامع روائى و ديگر نوشته هاى ارباب قلم به تازى و پارسى به نظم و نثر , اقليم و هفت اقليم زمين را بسيار بكار برده اند , و اكنون بحمدالله تعالى به معنى اقليم خواه اقليم رؤيت سماوى , و خواه اقليم و هفت اقليم زمينى , و خواه به اطلاق اقليم بر اقليم بر عالم مثال مطلق آگاهى يافته ايم , و تعريف آنها را دانسته ايم , و هر يك را از ديگرى به خوبى تميز داده ايم , اينكه در اين تبصره هدف ما دو مطلب است كه در پيرامون موضوع اقليم پيش آورده ايم :

مطلب اول اين كه :

بحث از اقليم در حقيقت , با علم مسالك و ممالك كه فن جغرافيا است مناسب است , و بايد در كتب مربوط بدان علم عنوان شود , و لكن در